జంతర్ మంతర్‌కు నిరసనల చరిత్రలో ముగింపు పలుకుతున్నారా? ప్రత్యామ్నాయ వేదికలపైకి ఉద్యమాలు!

న్యూఢిల్లీ, Oct, 13: దేశ రాజకీయాల్లో ప్రకంపనలు సృష్టించిన ఉద్యమాలకు, అవినీతికి వ్యతిరేకంగా సాగిన పోరాటాలకు, న్యాయం కోసం గళమెత్తిన బాధితుల నిరసనలకు చిరునామాగా నిలిచిన ఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్ ఇకపై అధికారిక నిరసన వేదికగా ఉండదు. దశాబ్దాలుగా ప్రజా ఉద్యమాలకు ప్రతీకగా నిలిచిన ఈ ప్రాంతాన్ని నిరసనల కోసం గుర్తించిన వేదికల జాబితా నుంచి ఢిల్లీ పోలీసులు తొలగించారు. దీనికి బదులుగా రామ్‌లీలా మైదాన్, ఉత్తర ఢిల్లీలోని బురారీ మైదాన్, తూర్పు ఢిల్లీలోని సీబీడీ గ్రౌండ్‌లను ప్రత్యామ్నాయ నిరసన వేదికలుగా ప్రకటించారు. 2026 అక్టోబర్ 11న జారీ చేసిన పోలీసుల ఆదేశం అక్టోబర్ 12న వెలుగులోకి వచ్చింది. కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసిన కమిటీ సిఫార్సుల ఆధారంగా ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు అధికారులు వెల్లడించారు. అయితే, ఈ మార్పు కేవలం నిరసన వేదికల మార్పేనా? లేక ప్రజా ఉద్యమాల చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపా? అనే చర్చకు తెరలేపింది.

ఖగోళ పరిశీలనా కేంద్రం నుంచి ప్రజా ఉద్యమాల వేదికగా!

జంతర్ మంతర్ చరిత్ర 18వ శతాబ్దానికి చెందినది. జైపూర్ మహారాజు సవాయ్ జై సింగ్-2 1724లో ఢిల్లీలో నిర్మించిన ఖగోళ పరిశీలనా కేంద్రం ఇది. సూర్యుడు, చంద్రుడు, గ్రహాలు, నక్షత్రాల గమనాన్ని పరిశీలించేందుకు రూపొందించిన ఈ నిర్మాణం కాలక్రమేణా మరో చారిత్రక గుర్తింపును సొంతం చేసుకుంది. 1990వ దశకంలో ఢిల్లీలోని బోట్ క్లబ్ ప్రాంతంలో నిరసనలపై ఆంక్షలు పెరగడంతో జంతర్ మంతర్ ప్రజా ఉద్యమాలకు కీలక కేంద్రంగా ఎదిగింది. పార్లమెంటుకు సమీపంలో ఉండటం, రాజకీయ అధికార కేంద్రాలకు దగ్గరగా ఉండటం వల్ల తమ సమస్యలను దేశ దృష్టికి తీసుకెళ్లాలనుకునే సామాన్యులకు ఇది ప్రధాన వేదికగా మారింది. రైతులు, కార్మికులు, సామాజిక కార్యకర్తలు, న్యాయం కోసం పోరాడుతున్న బాధితులు ఇక్కడకు చేరి తమ ఆవేదనను వినిపించేవారు.

అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమంతో దేశ రాజకీయాల్లో కొత్త అధ్యాయం!

2011 ఏప్రిల్ 5న సామాజిక కార్యకర్త అన్నా హజారే జంతర్ మంతర్ వద్ద లోక్‌పాల్ బిల్లు కోసం నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించడంతో ఈ ప్రాంతం దేశవ్యాప్తంగా వార్తల్లో నిలిచింది. ప్రభుత్వ వ్యవస్థల్లో అవినీతిని అరికట్టేందుకు సమర్థవంతమైన లోక్‌పాల్ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలన్న డిమాండ్‌కు విస్తృత ప్రజా మద్దతు లభించింది. యువత, విద్యార్థులు, సామాజిక కార్యకర్తలు పెద్ద సంఖ్యలో ఉద్యమంలో భాగమయ్యారు. అనంతరం నిరసనలు రామ్‌లీలా మైదాన్‌కు విస్తరించడంతో ఈ ఉద్యమం జాతీయ స్థాయి రాజకీయ చర్చగా మారింది. ఈ ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర పోషించిన అరవింద్ కేజ్రీవాల్ సహా పలువురు కార్యకర్తలు రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశించగా, ఆ తర్వాత ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ ఏర్పడింది. అయితే లోక్‌పాల్ అంశంపై సాగిన పోరాటానికి రాజకీయ పరిణామాలు, చట్టపరమైన ప్రక్రియలు వేర్వేరు దశల్లో కొనసాగాయి. అయినప్పటికీ, ప్రజా ఉద్యమాలు దేశ రాజకీయాల దిశను ప్రభావితం చేయగలవని చాటిన ఘటనల్లో జంతర్ మంతర్‌కు ప్రత్యేక స్థానం లభించింది.

రైతుల నుంచి మహిళల వరకు.. ఎన్నో పోరాటాలకు సాక్ష్యం!

జంతర్ మంతర్‌లో జరిగిన నిరసనలు అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమానికే పరిమితం కాలేదు. 2012లో నిర్భయ ఘటన అనంతరం మహిళల భద్రత, న్యాయం కోసం సాగిన ఉద్యమాలు, 2014లో అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు చెందిన విద్యార్థి నిడో తానియా మృతి నేపథ్యంలో జరిగిన నిరసనలు, 2017లో తమిళనాడు రైతులు చేపట్టిన ఆందోళనలు, 2019లో పౌరసత్వ సవరణ చట్టానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనలు ఈ వేదిక చరిత్రలో భాగమయ్యాయి. రైతుల రుణభారం, కరువు సహాయం, పెన్షన్లు, కార్మికుల సమస్యలు, సామాజిక హక్కులు వంటి అనేక అంశాలపై బాధితులు ఇక్కడ గళమెత్తారు. కొన్ని ఉద్యమాలు దేశవ్యాప్త చర్చకు దారితీయగా, మరికొన్ని తమ డిమాండ్ల పరిష్కారం కోసం సుదీర్ఘంగా కొనసాగాయి. ప్రజాస్వామ్యంలో అధికార వ్యవస్థకు ప్రజల సమస్యలను నేరుగా వినిపించే వేదికగా జంతర్ మంతర్ గుర్తింపు పొందింది.

2023 రెజ్లర్ల నిరసనతో మరోసారి జాతీయ చర్చ!

భారత అగ్రశ్రేణి రెజ్లర్లు 2023లో తమపై లైంగిక వేధింపుల ఆరోపణలకు సంబంధించి చర్యలు తీసుకోవాలని డిమాండ్ చేస్తూ జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసన చేపట్టారు. వినేశ్ ఫోగట్, సాక్షి మాలిక్, బజరంగ్ పునియా వంటి ప్రముఖ క్రీడాకారులు ఈ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. భారత రెజ్లింగ్ సమాఖ్య అప్పటి అధ్యక్షుడు బ్రిజ్ భూషణ్ శరణ్ సింగ్‌పై వచ్చిన ఆరోపణల నేపథ్యంలో ఈ నిరసన దేశవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమైంది. మహిళల భద్రత, క్రీడాకారుల హక్కులు, ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటున్న అధికారులపై విచారణ, చట్టపరమైన చర్యల అంశాలు ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించాయి. ఈ పరిణామం జంతర్ మంతర్ ప్రాధాన్యాన్ని మరోసారి గుర్తుచేసింది. అదే సమయంలో నిరసనల నిర్వహణ, పోలీసుల అనుమతులు, ప్రజా రవాణా, స్థానిక నివాసితుల ఇబ్బందులు వంటి అంశాలపై కూడా చర్చ కొనసాగింది.

ఎందుకు మార్పు? ప్రత్యామ్నాయ వేదికలపైకి నిరసనలు!

ఢిల్లీ పోలీసుల తాజా నిర్ణయం ప్రకారం రామ్‌లీలా మైదాన్, బురారీ మైదాన్, తూర్పు ఢిల్లీలోని సీబీడీ గ్రౌండ్‌లలో నిరసనలు నిర్వహించేందుకు ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు చేయనున్నారు. నిరసనలకు అనుమతులు, భద్రతా నిర్వహణ, ట్రాఫిక్ నియంత్రణ, జనసమూహాల నిర్వహణ వంటి అంశాలపై కొత్త మార్గదర్శకాలు, ప్రామాణిక నిర్వహణ విధానాలు కీలకంగా మారనున్నాయి. జంతర్ మంతర్ పార్లమెంటుకు సమీపంలో ఉండటంతో అక్కడ పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు గుమిగూడినప్పుడు భద్రత, రాకపోకల నిర్వహణ వంటి సమస్యలు తలెత్తే అవకాశం ఉందనే అంశం గతంలోనూ చర్చకు వచ్చింది. అయితే, కొత్త వేదికలు నగరంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ఉండటంతో నిరసనకారులు, ముఖ్యంగా ఇతర రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చే ప్రజలు, వాటిని చేరుకోవడం ఎంత సులభం? ప్రజలకు అవసరమైన రవాణా, తాగునీరు, మరుగుదొడ్లు, వైద్య సహాయం వంటి సదుపాయాలు ఎలా కల్పిస్తారు? అన్న ప్రశ్నలు కూడా ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి.

నిరసన హక్కు వర్సెస్ శాంతిభద్రతలు.. రాజ్యాంగం ఏం చెబుతోంది?

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 19(1)(a), 19(1)(b) భావప్రకటనా స్వేచ్ఛతో పాటు శాంతియుతంగా, ఆయుధాలు లేకుండా సమావేశమయ్యే హక్కును పౌరులకు కల్పిస్తాయి. అయితే ఈ హక్కులు సంపూర్ణమైనవి కావు; ప్రజా శాంతి, భద్రత వంటి రాజ్యాంగబద్ధ కారణాలతో చట్టప్రకారం తగిన పరిమితులు విధించవచ్చు. 2017లో జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసనలపై జాతీయ హరిత ట్రైబ్యునల్ ఆంక్షలు విధించిన నేపథ్యంలో, 2018లో సుప్రీంకోర్టు సంపూర్ణ నిషేధానికి బదులుగా నియంత్రణలతో నిరసనలకు అవకాశం కల్పించే దిశగా తీర్పునిచ్చింది. నిరసనకారుల హక్కులు, స్థానిక ప్రజల జీవన సౌకర్యాలు, శాంతిభద్రతల నిర్వహణ మధ్య సమతుల్యత అవసరమనే అంశం ఈ నేపథ్యంలో ప్రాధాన్యం పొందింది. తాజా నిర్ణయం కూడా ఇదే చర్చను మరోసారి ముందుకు తెచ్చింది. ప్రత్యామ్నాయ వేదికలు ప్రకటించడం ద్వారా నిరసనలకు అవకాశం కొనసాగుతుందా? లేక అధికార కేంద్రాలకు సమీపంలో ప్రజల గొంతు వినిపించే అవకాశాలు తగ్గుతాయా? అనేది అమలు విధానం, అనుమతుల ప్రక్రియ, సదుపాయాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

ముగింపు:

జంతర్ మంతర్ ఒక భౌగోళిక ప్రాంతం మాత్రమే కాదు.. ప్రజల ఆవేదనకు, ప్రశ్నించే హక్కుకు, ప్రభుత్వాలను జవాబుదారీగా నిలబెట్టాలనే ఆకాంక్షకు ప్రతీకగా నిలిచింది. ఇక్కడ జరిగిన ప్రతి నిరసన విజయం సాధించకపోయినా, అనేక ఉద్యమాలు దేశవ్యాప్త చర్చలకు దారితీశాయి. ఇప్పుడు అధికారిక నిరసన వేదికగా దాని గుర్తింపు తొలగిపోవడంతో ఆ చరిత్రకు సంబంధించిన జ్ఞాపకాలు, ప్రజాస్వామ్యంలో నిరసనల పాత్ర మరోసారి చర్చకు వస్తున్నాయి. నిరసనలు ఎక్కడ నిర్వహించాలన్నది పరిపాలనాపరమైన అంశం కావచ్చు.. కానీ ప్రజల సమస్యలు శాంతియుతంగా వినిపించే అవకాశం అందుబాటులో ఉండటం ప్రజాస్వామ్యానికి అత్యంత కీలకం. జంతర్ మంతర్ పేరు అధికారిక జాబితా నుంచి తొలగిపోయినా, అది సాక్షిగా నిలిచిన ఉద్యమాల చరిత్ర మాత్రం దేశ ప్రజా జీవితంలో భాగంగానే కొనసాగుతుంది.